विलासभाऊ रुपवाते यांचे प्रयत्न – बुटक्या व्यक्तींना अपंगत्व प्रमाणपत्र मिळवून देत नवे जीवन

"माझ्या वेदनेवर त्यांनी हसले, टाळ्या वाजवल्या"

त्यांना आरोग्याच्या समस्या, समाजाकडून होणारी चेष्टा आणि नोकरीची कमतरता – केवळ कलाकार म्हणून अपवाद. चांगल्या भविष्यासाठी मुंबईत आले तरी, बुटक्या व्यक्तींना अजूनही जगण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो.

लेखिका: पायल ग्वालानी

अतुल इंगळे यांचे बालपण छळ, मारहाण, कुटुंबाकडून झालेली उपेक्षा आणि समाजाकडून होणारी चेष्टा अशा कठीण परिस्थितीत गेले – केवळ ते बुटके असल्यामुळे. आता ३१ वर्षीय अतुल इंगळे मुंबई महानगर प्रदेशात अशाच स्थितीत असलेल्या लोकांच्या कुटुंबासह राहतात. त्यांच्या सर्वांच्या जीवनात संघर्ष आहे आणि ते अजूनही मनोरंजन क्षेत्रात काम करून उदरनिर्वाह करतात.

भुसावळ जिल्ह्यात जन्मलेले आणि आता "अतुल दबंग" म्हणून ओळखले जाणारे अतुल, शाळेत मित्रांकडून होणारी चिडवाचिडवी, दगडफेक आणि "विचित्र" असल्याची हेटाळणी सहन करत होते. ते शाळा सोडून सर्कशीत गेले. तिथे कठीण जीवन आणि प्राण्यांसोबत लढण्याचे प्रशिक्षण त्यांनी घेतले.

"मला स्टेजवर उभे राहून वेदनेत असतानाही लोक हसत होते, टाळ्या वाजवत होते – त्यांना वाटत होते की हा माझ्या अभिनयाचा भाग आहे," ते सांगतात. एकदा संधी मिळताच ते सर्कशीतून पळून आले आणि मुंबई गाठली. इथे ते रेल्वे, मशिदीबाहेरील मेळावे यामध्ये लोकांचे मनोरंजन करून जगत होते.

नंतर एका चाहत्याने त्यांना चित्रपटात संधी घ्यायला सांगितले. सलमान खानसह अनेक कलाकारांसोबत त्यांनी काम केले. बुटकेपणामुळे केवळ उंचीवर परिणाम होत नाही, तर हाडांच्या विकृती, हातपाय हलवण्यास अडचण आणि इतर अनेक आरोग्य समस्या निर्माण होतात. २०१५ मध्ये भारत सरकारने अधिकृतपणे बुटकेपणाला अपंगत्व मान्यता दिली.

अतुलसारखे अनेक जण अजूनही चित्रपट, मुलांच्या पार्टी आणि शो मध्ये काम करून जगत आहेत.

मुंबईतील इतर बुटक्या व्यक्तींचा संघर्ष

४३ वर्षीय इरफान शेख (इरफान बच्छाना) २००१ पासून चित्रपटांमध्ये काम करत आहेत. किशोरवयात त्यांना सर्कशीत नेण्याचा प्रयत्न झाला पण स्थानिक लोकांनी त्यांना वाचवले. नंतर ते सलमान खानच्या घराबाहेर पावसात तासन्‌तास उभे राहून चित्रपटातील भूमिका मिळवू लागले.

"दररोज लोक आम्हाला 'छोटू', 'टिंगू' अशा नावाने हाक मारतात. पण चित्रपटसृष्टीतील मोठे कलाकार आम्हाला आदराने वागवतात," ते सांगतात.

सध्या ते इव्हेंट्समध्ये सक्रिय असून चार्ली चॅप्लिनसारखे कपडे घालून लहान कलाकारांना काम देतात. तरीसुद्धा, सरकारी सुविधांसाठी केलेले प्रयत्न निष्फळ ठरले आहेत. सरकारकडून केवळ ₹१५०० मासिक अपंगत्व भत्ता मिळतो.

अजय नवी यांनी "शक्तिमान" या मालिकेतून पहिल्यांदा कॅमेऱ्यासमोर काम केले. स्थानिक ऑर्केस्ट्रातून करिअर सुरू करून त्यांनी दूरदर्शनवर संधी मिळवली. पण फ्रीलान्स कलाकारांचे काम अस्थिर असून उत्पन्न कमी असते. महिलांसाठी संधी आणखी कमी आहेत.

आसिया अन्सारीची कहाणी

गोवंडीची रहिवासी ४४ वर्षीय आसिया अन्सारी लहानपणापासूनच आई-वडिलांच्या पाठिंब्याने शिकली आणि खाजगी शाळेत शिक्षिका झाली. नाटकं आणि दूरदर्शनमध्येही काम केले. योगायोगाने त्यांचा विवाह ताज मोहम्मद अन्सारी (वय ३७) यांच्यासोबत झाला.

आसियाला गर्भधारणेदरम्यान डॉक्टरांनी गंभीर इशारा दिला होता, कारण तिची उंची फक्त ४ फूट होती. तरीही तिने मुलीसाठी आरोग्याचा धोका पत्करला. प्रसूतीनंतर आरोग्य समस्या वाढल्या आणि वजन वाढल्याने ती घराबाहेर काम करू शकत नाही. अपंगत्व प्रमाणपत्र अद्ययावत करण्यात तिला अडचणी येतात.

महाराष्ट्र निराधार आणि देवदासी महिला संघटनेचे विलासभाऊ रुपवाते सांगतात, “बुटकेपणाचे प्रमाण वयानुसार बदलते, त्यामुळे लहान वयात मिळालेले प्रमाणपत्र पुढे बदलणे अवघड जाते.”

आसिया आणि ताज आपल्या ९ वर्षीय मुलीसाठी चांगले शिक्षण आणि भविष्यात स्वतःचे घर मिळवण्याचे स्वप्न पाहतात.